Jeugdliteratuur: Het is de liefde die we niet begrijpen

Dag vrienden van de Vlaamse literatuur,

Ik geef iets toe: ik ben nogal ‘bezitterig’ als het op boeken aankomt. Ik ‘heb’ graag boeken. Ik koop graag boeken. Dat betekent ook dat er geregeld geselecteerd moet worden, dat er – met pijn in het hart – boeken worden weggegeven. Toch zijn er boeken die elke verhuis en opruimronde overleven. Pareltjes, boeken die iets voor je betekenen en die je koestert. Boeken waarmee het een coup de foudre was.

Het is de liefde die we niet begrijpen is zo’n roman die al jarenlang mee gaat en waarmee ik een beetje blijf dwepen. Maar zou het zijn zoals met een oud lief, waarvan je alleen nog de mooie momenten herinnert en de slechte momenten verdrongen hebt? Deze blog was de ideale aanleiding om de proef op de som te nemen. Op een regenachtige zondag haalde ik het  – mét de ietwat gehavende kaft en vergeelde bladzijden – uit mijn kast om het te herlezen. Natuurlijk snoof ik eerst de geur op, want ook dàt soort lezer ben ik.

Verwacht dus geen objectief verslag, want Het is de liefde die we niet begrijpen is zo’n boek waar ik verliefd op blijf. Maar misschien is dat zoals met een oud lief: je herinnert alleen nog de mooie momenten en verdringt de slechte. Deze blog was daarom de ideale aanleiding om de proef op de som te nemen. En dus haalde ik op een regenachtige zondag het boek mét de ietwat gehavende kaft en de vergeelde bladzijden uit mijn kast om het nog eens te lezen. Maar niet voor ik  geur nog eens opsnoof, want ook dàt soort lezer ben ik.  

Nog een kleine bekentenis: ik markeer zinnen en passages die me ‘iets doen’. Schrijf opmerkingen in de marge. Zet uitroeptekens bij zinnen waarvan ik hoopte dat ik ze zelf had geschreven. Dit boek staat er -niet toevallig - vol mee. Vol met zinnen die me , op mijn achttiende, op de rand van de volwassenheid, raakten. Dit was er zo eentje van:

‘Natuurlijk doen ze daar ook gewoon wat iedereen altijd doet: het Geluk zoeken, over het Leven nadenken en de Liefde niet begrijpen.’

Met die zin vat Bart Moeyaert de kern van zijn roman treffend samen. Moeyaert (1964) is al jaren een vaste waarde in het Vlaamse boekenlandschap en heeft een indrukwekkend oeuvre en meerdere prijzen op zijn naam staan. Op negentienjarige leeftijd debuteerde hij met het autobiografische Duet met valse noten. In 1999 verscheen Het is de liefde die we niet begrijpen, een korte roman met een diepe onderlaag.

Het boek bestaat uit drie verhalen die één geheel vormen. Ze schetsen het portret van een wankel gezin: een afwezige vader, een moeder die vooral met zichzelf bezig is en kinderen die zichzelf moeten zien te redden. Een gezin waarin weinig wordt gezegd en nog minder wordt uitgelegd.

De ik-figuur is een tienermeisje dat de hoop op liefde stilaan heeft losgelaten. De minnaars van haar moeder komen en gaan als een stoet ‘potentiële papa’s’. Ze blijven nooit lang en tonen zelden echte interesse in de kinderen. Haar kleine zusje, dat amper spreekt, krijgt al haar aandacht en zorg. Ook haar broer en zus betekenen veel voor haar. In een wereld waarin volwassenen tekortschieten, houden de kinderen elkaar overeind.

Het is een boek dat de zwaarte van de condition humaine vat: de spanning tussen elkaar graag zien en elkaar niet meer kunnen verdragen, het tot elkaar veroordeeld zijn door bloedbanden, door ongeschreven verwachtingen en verplichtingen. Een roman die vragen stelt, weinig antwoorden geeft, en waarin je je eigen waarheid moet vinden tussen de regels. Een boek ook dat de Vlaamse volksaard-  van horen, zien en zwijgen - subtiel en treffend vangt. Net omdat het zo herkenbaar is, kruipt Het is de liefde die we niet begrijpen  onder je huid, voor je het goed en wel beseft.

Een boek over de liefde, ondanks alles. Niet de mooie ‘rozengeur en manenschijn’ liefde. Nee, de liefde die pijn doet, schuurt, ongemakkelijk is – maar toch liefde blijft, wars van alle clichés.

Wat maakt dit boek dan zo uniek? De dreigende onderstroom. De betekenis schuilt in wat niet expliciet wordt uitgesproken. Tussen de regels hangt een ongemakkelijke dreiging, als een tikkende tijdbom die elk moment kan ontploffen. Die spanning loopt als een dunne draad door de drie verhalen en blijft nazinderen.

Moeyaerts karakteristieke, bijna poëtische stijl versterkt dat effect. Daarnaast zijn thema’s als stilte, gemis en het onvermogen om elkaar werkelijk te bereiken universeel en tijdloos. Het is een indringende roman over eenzaamheid, blijven proberen, falende communicatie en over de onvoorspelbare sprongen die liefde kan maken. En bovenal over wat gezegd wordt – maar vooral over wat verzwegen blijft.

Het boek werd genomineerd voor de Gouden Uil en bekroond met de Boekenleeuw en de Prix Libbylit. Maar los van prijzen blijft vooral dit hangen: het verhaal dringt zich niet op. Het fluistert, suggereert, laat ruimte. Soms ongemakkelijk veel ruimte. Het toont hoe liefde tekortschiet. Hoe het onuitgesprokene als een donkere wolk boven het gezin samenpakt.

Zou ik het aan mijn leerlingen aanraden? Zeker, maar met enige voorzichtigheid vanwege de thematiek. Voor jongeren die met gelijkaardige situaties te maken hebben, kan het best confronterend zijn. Tegelijk is het perfecte literatuur voor de leerling die houdt van een korte, gelaagde psychologische roman.

‘Tussen wat gezegd wordt en niet bedoeld, en tussen wat bedoeld wordt en niet gezegd, gaat de meeste liefde verloren,’ schreef Khalil Gibran. Misschien maakt Moeyaert dat hier zo pijnlijk voelbaar. En misschien is dat waarom dit boek blijft nazinderen.

En voor mezelf weet ik weer: oude liefde roest niet. Ook al kan jij, lieve lezer, die liefde misschien niet begrijpen. En dat is niet eens zo erg. Want liefde moet niet begrepen, maar gevoeld worden. Liefde gaat over alles wat niet gezegd moet worden.

Met verliefde groet,

Griet