Artikel 3: Vanaf het middelbaar wordt lezen saai, want dan is het ‘op punten’: “Lezen moet staan voor rust en plezier”

Beste boekenwurmen,

Ik las met veel interesse dit artikel uit de Gazet van Antwerpen van 10 februari 2026. Het behandelt een thema dat mij erg nauw aan het hart ligt: het stimuleren van de ‘leesgoesting’ bij jongeren. Uit een bevraging van de Scholierenkoepel bij meer dan honderd leerlingen blijkt namelijk dat er in de lagere school nog graag gelezen wordt, maar dat dit in het middelbaar plots veel minder het geval is. En dat is geen goede zaak.

Waar ligt dat aan? Volgens het artikel is veel te wijten aan de verschuiving van mogen naar moeten lezen. Of – volgens de motivatiepsychologie – aan een verschuiving van autonome naar gecontroleerde motivatie. Als psycholoog haal ik hier graag even de zelfdeterminatietheorie aan. Want lezen is toch lezen, hoor ik je denken? Dat klopt niet helemaal. Onderzoek toont aan dat wanneer er interne of externe druk speelt (gecontroleerde motivatie), het lezen niet alleen minder kwalitatief is, maar ook minder lang wordt volgehouden. Bij autonome motivatie is er sprake van vrijwillig gedrag: lezen omdat je het belangrijk vindt of gewoon omdat je er plezier aan beleeft. Precies daar wringt vaak het schoentje in het middelbaar onderwijs.

Ik ben dan ook een grote voorstander van het herbekijken van verplichte leeslijsten. Moeten we dan alles loslaten en het oké vinden dat leerlingen alleen nog strips lezen? Dat niet. Ik pleit – om het met het lesgeefkompas van Maarten Vansteenkiste te zeggen – voor een autonomie-ondersteunende aanpak mét voldoende structuur. Wat mij betreft mag er meer ruimte zijn voor inspraak van leerlingen in de samenstelling van leeslijsten én voor een duidelijke argumentatie van de leerkracht waarom net deze boeken gekozen worden. Wanneer leerlingen de relevantie begrijpen, komt dat hun motivatie ten goede.

Ook het voorzien van echte leestijd tijdens de les verdient aandacht. Misschien is dat wel de aanzet om verdiept te raken in een verhaal en het boek daarna uit eigen beweging uit te lezen. En eerlijk: wie heeft ooit met plezier een klassieke boekbespreking geschreven? Ik ben een fervent lezer, maar ook ik had een hekel aan vaste schrijfkaders waarin ik volgens een strak stramien een boek moest analyseren en beschrijven. Wanneer daar punten aan gekoppeld worden, verschuift de focus van intrinsieke naar extrinsieke motivatie. Het wordt ‘lezen voor punten’ in plaats van ‘lezen voor plezier’. Dat kan anders.

Laat leerlingen zelf kiezen hoe ze een boek willen voorstellen. Organiseer bijvoorbeeld een mini-boekenbeurs in de klas, waar ze via posters, podcasts, filmpjes of presentaties hun leeservaring delen. Laat hen met elkaar in gesprek gaan over wat hen trof, stoorde of verraste.

‘Praten over lezen doet lezen’, staat in het artikel. Daar sluit ik me volledig bij aan. Binnen de zelfdeterminatietheorie zijn autonomie, verbondenheid en competentie niet voor niets de drie ‘vitamines voor groei’. Door het groepsgevoel te versterken én leerlingen op te voeren als ‘experts’, verhoog je de kwaliteit van hun motivatie.

Zullen we daarmee van elke leerling een boekenwurm maken? Dat zou ijdele hoop zijn. Maar misschien hoeven we dat ook niet willen. Als we erin slagen dat een leerling één boek vindt dat hem of haar écht raakt, is er al iets in beweging gezet.

Leerlingen begeleiden in die zoektocht is, wat mij betreft, een kerntaak van de leerkracht Nederlands. Of dat nu een literaire klassieker is of een graphic novel, is van ondergeschikt belang. Wat telt, is dat lezen opnieuw iets mag zijn dat van henzelf is. Iets waar ze écht plezier in kunnen vinden.

Wat dan weer mijn intrinsieke motivatie als leerkracht zou versterken. Mooi meegenomen, toch? .

Met gemotiveerde groet,

Griet